W dniach 11–12 czerwca 2026 roku Lublin staje się sercem dyskusji o losach i kondycji Polaków rozsianych po całym świecie. Wszystko za sprawą ogólnokrajowej konferencji naukowej poświęconej organizacjom polonijnym i polskim za granicą. Wydarzenie to stanowi kluczowy element realizacji prestiżowego zadania zleconego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Organizacje Polonijne za granicą – badania naukowe, archiwum cyfrowe i centralna baza danych”. Projekt ten, powierzony Katolickiemu Uniwersytetu Lubelskiemu (KUL), ma na celu nie tylko usystematyzowanie dotychczasowej wiedzy, ale również stworzenie nowoczesnych narzędzi cyfrowych do dokumentowania polskiego dziedzictwa poza granicami kraju.
Pierwszy dzień konferencji, realizowany w murach KUL, przyniósł niezwykle bogatą panoramę doświadczeń polskiej diaspory. Inauguracyjne wystąpienie dr. hab. Jacka Gołębiowskiego, prof. KUL, oraz dr. Piotra Wasilewskiego nakreśliło ogólny stan badań nad zagranicznymi strukturami polskimi, stając się punktem wyjścia do głębszych analiz. Program spotkania wyraźnie pokazał, że współczesna Polonia operuje w skrajnie różnych realiach – od niosących ogromną pomoc humanitarną społeczeństw Zachodu , po społeczności na Wschodzie, które codziennie mierzą się z zagrożeniami politycznymi i egzystencjalnymi.
Wstrząsające i niezwykle aktualne świadectwa dotyczyły sytuacji Polaków na terenach okupowanych Ukrainy Południowej. Dr hab. Olexiy Sukhomlynov, który reprezentował Instytut Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej, jako pierwszy referent omówił dramatyczną rzeczywistość funkcjonowania polskich organizacji na terytoriach Ukrainy okupowanych przez Federację Rosyjską. Podkreślił, że po 2022 roku działalność m.in. Towarzystwa „Odrodzenie” z Berdiańska została dotknięta konsekwencjami polityki okupacyjnej realizowanej w ramach ideologii „russkiego miru”, zakładającej podporządkowanie przestrzeni społecznej, kulturowej i edukacyjnej rosyjskiej narracji państwowej. Procesom tym towarzyszyły nasilona rusyfikacja, ograniczanie wolności zrzeszania się, presja administracyjna, marginalizacja języków i kultur nierosyjskich oraz próby eliminacji niezależnych inicjatyw obywatelskich. Badacz ze szczegółami nakreślił sytuację Polskiego Kulturalno-Oświatowego Towarzystwa „Odrodzenie” w Berdiańsku, zaznaczając: „Działalność organizacji polonijnych związanych z Berdiańskiem po 2022 roku funkcjonuje w nowych realiach społeczno-politycznych, ukształtowanych przez okupację części południowo-wschodniej Ukrainy oraz politykę Federacji Rosyjskiej opartą na ideologii „ruskiego miru”. Procesy rusyfikacji instytucjonalnej, presja administracyjna oraz ograniczanie ukraińskiej i polskiej przestrzeni kulturowej doprowadziły do konieczności redefinicji form aktywności środowiska polonijnego. W odpowiedzi na te wyzwania działalność edukacyjna, naukowa i kulturowa została przeniesiona do Zaporoża, Warszawy oraz przestrzeni online. Model transnarodowego funkcjonowania umożliwia zachowanie ciągłości nauczania języka polskiego, realizację projektów naukowych oraz podtrzymywanie więzi wspólnotowych mimo wojny i przymusowego rozproszenia społeczności”.
Z kolei Anna Paniszewa przybliżyła temat brutalnych represji, jakie w latach 2021–2026 dotknęły Polską Harcerską Szkołę Społeczną im. R. Traugutta na Białorusi. Prelegenci z Ukrainy, w tym Helena Chomenko ze Stowarzyszenia Kultury Polskiej im. Z. Krasińskiego w Białej Cerkwi oraz reprezentanci Domu Polonii na Wschodzie z Charkowa, poruszyli kwestie ewolucji priorytetów tamtejszej Polonii w ciągu ostatniego ćwierćwiecza oraz skomplikowanych problemów identyfikacji narodowej wschodniej diaspory.
Równolegle badacze pochylili się nad historią i współczesnością Polonii w innych zakątkach globu. Przeanalizowano m.in. historyczne uwarunkowania organizacji we Francji , działalność Federacji Polaków w Austrii oraz specyfikę polonijnego przekazu radiowego w XXI wieku na przykładzie Wielkiej Brytanii i Kanady. Nie zabrakło również doniesień z Ameryki Południowej, Argentyny i Brazylii, a także z Kazachstanu, gdzie Witalij Chmielewski przypomniał o przypadającej bolesnej, 90. rocznicy deportacji Polaków na te tereny. Badacze szukali także odpowiedzi na pytania o uniwersalne mechanizmy sukcesu organizacji polonijnych, analizując przykłady ze Skandynawii i Antypodów.
Drugi dzień wydarzenia przeniósł akcent z ożywionych dyskusji naukowych na wymiar praktyczny i podsumowujący. W gmachu Biblioteki Uniwersyteckiej KUL zorganizowano spotkanie wieńczące ministerialny projekt bazy danych i archiwum cyfrowego. Oficjalną część konferencji zamknął program kulturalny obejmujący zwiedzanie uniwersytetu oraz zbiorów Muzeum Narodowego na Zamku Lubelskim, co pozwoliło zaproszonym gościom i badaczom na bezpośrednie obcowanie z historycznym dziedzictwem regionu. Lubelskie spotkanie udowodniło, że badanie Polonii to proces dynamiczny i niezbędny, łączący przeszłość z wyzwaniami nowoczesności.
Na podstawie: Instytut Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej. Uniwersytet Warszawski
Stanisław Stolarczyk. Szef firmy Fakty i redaktor naczelny magazynu „Fakty-Czas” Reporter, pisarz, dziennikarz, wydawca, dokumentalista polskich śladów w Kanadzie
W Polsce pracował w miesięczniku turystyczno-krajoznawczym „Gościniec” w Warszawie. W Kanadzie -sStypendysta The Royal Canadian Geographical Society w Ottawie, dokumentalista polskich śladów: cmentarzy, kościołów, polskich nazw, etc. Autor książek w tym m.in.: „Gdzie stopy nasze”, „Papież, jakiego nie znamy”, „Przepustka do raju”, „Listy do Nieba”, „Kaszuby - nasza Polska kanadyjska”. Wydawca polskich książek, w tym albumów o pielgrzymkach Papieża Jana Pawła II w Kanadzie: „Papa, we remember you”, „Papa, we are with you”, „Papa, we are listning to you”. więcej: Książki Stanisława Stolarczyka Przez prawie 20 lat redaktor naczelny tygodnika „Czas-Związkowiec” w Toronto. Koordynator strony internetowej www.polishheritage.ca Obecnie redaktor naczelny polonijnego magazynu „Fakty-Czas” w Toronto.
Firma Fakty Inc. powstała w 2004 roku i była spadkobiercą firmy wydawniczej Polonia Media, która od 2001 r. wydawała tygodnik Związku Polaków w Kanadzie – „Związkowiec”. W roku 2004, po podpisaniu umowy wydawniczej pomiędzy firmą Fakty w Toronto i Polonia Press w Winnipegu - polskojęzyczny, zasłużony tygodnik „Czas” wydawany od 1914 r. w Winnipegu (Manitoba) połączył się z tygodnikiem polskim – „Związkowcem” (rok założenia 1933), tworząc od tej pory „Czas-Związkowiec”. W 2017 roku, po oddaniu dla Związku Polaków w Kanadzie tytułu „Związkowiec”, firma Fakty w dalszym ciągu wydaje „Czas”, tym razem w fuzji z magazynem polonijnym „Fakty - Czas”.
Wywiad Wojciecha Ryby z profesorem Jackiem Gołebiowskim - Dyrektorem Centrum Badań nad Organizacjami Polonijnymi. W wywiadzie m.in.: o wielowymiarowym wkładzie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w Lublinie w badania nad Polonią i Polakami za granicą, który od lat prowadzi działalność naukową i ekspercką w zakresie migracji, tożsamości narodowej i utrzymywaniu więzi z diasporą; potencjale Polonii w rozwój państwa polskiego w aspekcie gospodarczym, ale również społecznym i kulturowym; możliwościach współpracy z polskimi diasporami - inicjatywach edukacyjnych, gospodarczych i projektach naukowych. Polonia i Polacy za granicą, to nie tylko ważna część polskiego dziedzictwa, ale także siła, która może aktywnie kształtować teraźniejszość i przyszłość naszego kraju.
INSTYTUT PATRIA - POLONIA
TOWARZYSTWA NAUKOWEGO KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO
Centrum Badań nad Organizacjami Polonijnymi za Granicą KUL w marcu 2022 roku rozpoczęło realizację zadania zleconego Ministra Edukacji i Nauki (obecnie: Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego) “Organizacje polonijne za granicą – badania naukowe, archiwum cyfrowe i centralna baza danych”. Jego celem jest przeprowadzenie interdyscyplinarnych i kompleksowych badań naukowych nad historią i teraźniejszością polskich i polonijnych organizacji za granicą w XIX i XX wieku.
Rezultatem powyższych badań będzie utworzenie centralnej bazy organizacji polskich za granicą, wraz z opisem ich działalności społecznej, kulturalnej, edukacyjnej, religijnej i gospodarczej na rzecz integracji środowiska polskiego w krajach ich aktywności oraz założenie archiwum cyfrowego dokumentującego ich działalność.
Główną ideą przyświecającą naszemu projektowi jest utrwalenie i upowszechnienie wiedzy o działalności Polaków za granicą. W związku z tym planujemy przeprowadzenie kwerend w archiwach organizacji polonijnych, wywiadów z ich przedstawicielami i pozyskanie źródeł dotyczących ich działalności.
Kierownikiem zadania jest dr hab. Jacek Gołębiowski, prof. KUL, wspierany przez specjalistów różnych dyscyplin, m.in. dra hab. Janusza Bienia, prof. KUL, dra hab. Tomasza Nowickiego, prof. KUL, dra hab. Piotra Rachwała, prof. KUL, dra hab. Mieczysława Rybę, prof. KUL, dra hab. Arkadiusza Stasiaka, prof. KUL.
Prace w ramach zadania przewidziane są na lata 2022-2026.
Polska diaspora, licząca około 20 milionów, obejmuje swoim zasięgiem kilkadziesiąt państw położonych na wszystkich kontynentach, z Australią włącznie. Dotyczy polskiej emigracji politycznej i ekonomicznej, począwszy od XIX wieku do lat współczesnych oraz Polaków na Wschodzie. Zróżnicowany charakter polskiej emigracji był wynikiem decyzji o opuszczeniu ziemi ojczystej oraz z wyboru kraju osiedlenia (Europa, Nowy Świat). Wielu Polaków uciekających przed represjami w XIX wieku czy po II wojnie światowej, m.in. uczonych, inżynierów oraz oficerów znajdowało życzliwe przyjęcie w młodych państwach budujących zręby swojej państwowości, życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego. Największa fala emigrantów z końca XIX wieku udała się do Ameryki Północnej (USA i Kanada) lub do Ameryki Południowej (Brazylia, Argentyna, Chile, Peru, Meksyk), kuszona przez rządy tych państw perspektywą pozyskania ziemi, poprawą warunków życia i życiem w wolności. W każdym z państw, w którym znajduje się polska wspólnota narodowa, działały i działają nadal liczne organizacje, których celem było i jest podtrzymywanie polskiej tożsamości narodowej i zapobieganie całkowitej asymilacji poprzez kształcenie kolejnych pokoleń w języku polskim jako narzędziu do znajomości kultury polskiej. Wiele z nich działało i działa nie tylko na rzecz polskiej diaspory, ale także na rzecz wspierania Polski i umacniania jej znaczenia w świecie. Przeprowadzenie kompleksowych badań naukowych nad historią i teraźniejszością polonijnych i polskich organizacji za granicą w XIX i XX wieku, jest celem zadania o wielkiej wadze społecznej, ponieważ historia wychodźstwa polskiego stanowi ważną część historii Polski. Zapomnieniu ulegają też postaci działaczy polonijnych, którzy współtworzyli organizacje i wytyczali pola ich aktywności. Pomimo upływu ponad 30 lat od zrzucenia przez Polskę komunistycznego zniewolenia i odzyskania niepodległości nie podjęto działań, które zabezpieczyłyby ten wielki dorobek świadczący o sile i potencjale polskiej emigracji. Dlatego też konieczne jest sporządzenie możliwie najbardziej szczegółowych biogramów Polaków i osób polskiego pochodzenia działających za granicą z uwzględnieniem ich zasług i dokonań.
Kolejnym celem projektu jest stworzenie możliwie najpełniejszej bazy organizacji i stowarzyszeń polskich za granicą i ukazanie ich działalności społecznej, kulturalnej, edukacyjnej, religijnej i gospodarczej na rzecz integracji środowiska polskiego. Baza obejmie wszystkie stowarzyszenia i organizacje bez względu na ich specyfikę działalności (kulturalne, edukacyjne, gospodarcze, społeczne, sportowe, branżowe, zawodowe) oraz religijne (polskie misje katolickie i parafie stanowiące przez dziesiątki lat filar polskości za granicą).
Trzecim celem projektu jest utworzenie archiwum cyfrowego polskich organizacji i biogramów wybitnych działaczy polonijnych, od XIX wieku do czasów współczesnych, które zawierać będą informacje o ich aktywności i dorobku oraz wkładzie w kształtowanie polonijnego społeczeństwa (szkolnictwa, instytucji, organizacji, mediów, stowarzyszeń, parafii). Powyższe opracowanie naukowe pozwoli na upowszechnienie wiedzy na temat dorobku środowisk polonijnych.
ANKIETA DLA ORGANIZACJI POLONIJNYCH
Al. Racławickie 14, 20-950 Lublin, Polska
Wszelkie materiały zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.
