1802-07-31     1889-01-23

Ignacy Domeyko

Polak, który zmienił Chile

Ignacy Domejko, pseudonim Żegota urodził się 31 lipca 1802 w Niedźwiadce Wielkiej a zmarł 23 stycznia 1889 w Santiago w Chile). Geolog, mineralog, inżynier górnictwa, meteorolog, badacz Ameryki Południowej; pierwowzór Żegoty z III części Dziadów Adama Mickiewicza.

Przyjaciel Adama Mickiewicza, profesor oraz rektor uniwersytetu Santiago de Chile, który swoją działalnością przyczynił się do rozwoju Chile pod względem kulturalnym i przemysłowym.

Pochodził z rodziny ziemiańskiej Domeyków herbu Dangiel. Ojciec, Hipolit, był prezesem sądu ziemskiego, matka, Karolina z Ancutów, była ciotką Maryli Wereszczakówny. Po wczesnej śmierci ojca opiekę nad rodziną przejął stryj Ignacy, senior rodu, mieszkający w Zyburtowszczyźnie koło Lidy.

Zainteresowanie mineralogią obudził w nim już w latach dzieciństwa stryj, niegdyś uczeń Abrahama Gottloba Wernera w Akademii Górniczej we Freibergu, pogłębiły się one podczas studiów na Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim, gdzie wykładali uczniowie Wernera. W prowadzonej przez pijarów szkole powiatowej w Szczuczynie Domeyko pod okiem nauczyciela fizyki i chemii rozwijał zaszczepione w domu rodzinnym zainteresowania przyrodnicze.

W latach 1816-1822 Domeyko studiował na Wydziale Fizyczno-Matematycznym Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego słuchając wykładów chemii (u Jędrzeja Śniadeckiego), fizyki, matematyki, astronomii, historii naturalnej, mineralogii, a także architektury, filozofii, literatury polskiej i historii. Za główny przedmiot zdawanego wiosną 1822 egzaminu magisterskiego obrał matematykę.

Na pierwszą wieść o wybuchu powstania listopadowego Ignacy Domeyko kupił u Żydów strzelbę kawaleryjską i pałasz. Możliwość udziału w powstaniu nadarzyła się dopiero wiosną 1831, gdy jeden z dawnych filomatów przywiózł mu rozkaz udania się do generała Skrzyneckiego z meldunkiem, że Litwa gotowa jest do powstania.

Gdy na Litwę wkroczył korpus generała Dezyderego Chłapowskiego, Domeyko dołączył do niego i został adiutantem jednego z pułków. Wkrótce jednak po krótkiej i nieudanej kampanii litewskiej rozbite korpusy Chłapowskiego i Antoniego Giełguda przekroczyły granicę Prus Wschodnich. Od tej chwili zaczęło się dla Domeyki życie wygnańca.

W początkach 1837 Domeyko kończy studia górnicze i podejmuje pracę w Alzacji, gdzie poszukuje złóż rud żelaza dla mającej powstać huty. Tam też zastaje go list od profesora Armanda Dufrénoy, mineraloga z École des Mines. List zawiera propozycję objęcia stanowiska wykładowcy chemii i mineralogii w Coquimbo, w północnym Chile, oferuje zwrot kosztów podróży i wysoką pensję. Ignacy Domeyko zgadza się natychmiast.

Działalność Domeyki w Chile miała duże znaczenie dla tego kraju. Dzięki zainicjowanym przez niego licznym badaniom mineralogicznym i geologicznym rozwinął się tam przemysł górniczy, dając ubogiemu dotąd krajowi szansę wzbogacenia się i uniezależnienia od zagranicy. Oprócz tego, Domeyko przyczynił się do upowszechnienia w Chile oświaty i polepszenia jej poziomu. Stojąc przez szereg lat na stanowisku rektora uniwersytetu Universidad de Chile w Santiago, spowodował obudzenie ruchu intelektualnego w zaniedbanym dotąd pod względem kulturalnym kraju.

Prace swe ogłaszał w rocznikach uniwersyteckich w Santiago i pismach specjalistycznych. Opublikował też dwa duże dzieła na temat zasobów naturalnych w Chile, a także Peru, Boliwii i Argentynie. Był członkiem honorowym Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Ignacy Domeyko pozostawił po sobie bogaty dorobek naukowy w wielu dziedzinach. Paradoksalnie imię uczonego pozostaje bardziej znane za granicą niż w Polsce.

---

Ignacy Domeyko to postać niezwykle zasłużona dla Chile. Jego prace i badania przyczyniły się w dużym stopniu do rozwoju gospodarczego i kulturalnego tego kraju. Zanim jednak tak się stało potomek zamożnego ziemiańskiego domu z Nowogródczyzny, współorganizator i aktywny uczestnik tajnych, patriotycznych stowarzyszeń samokształceniowych studentów i absolwentów Uniwersytetu Wileńskiego – filomatów i filaretów. W trakcie śledztwa więziony wraz z innymi w klasztorze bazylianów, sądzony w procesie unieśmiertelnionym w Dziadach (jako Żegota), dramacie autorstwa przyjaciela, Adama Mickiewicza. Mottem życiowym Domeyki było hasło: „Żyjąc, być użytecznym dla innych, inaczej bowiem nie żyć”.

Ignacy Domeyko urodził się 3 lipca 1802 r. w Niedźwiadce koło Mira (w okolicach Nowogródka) w rodzinie ziemiańskiej. Zainteresowanie mineralogią budził w nim już w dzieciństwie stryj, niegdyś uczeń A.G.Wernera w Akademii Górniczej we Freibergu, rozwinęły się one w prowadzonej przez pijarów szkole powiatowej w Szczuczynie Lidzkim, oraz na Uniwersytecie Wileńskim, gdzie wykładali uczniowie Wernera. Lata studiów na uniwersytecie (1816-1822), zakończone magisterium na podstawie pracy z zakresu matematyki, były wypełnione również działalnością w Towarzystwie Filomatów. Następstwem tej działalności było aresztowanie, a następnie dozór policyjny.

Sześć lat życia wypełniło mu gospodarowanie na roli uzupełnione samokształceniem. Nie zrealizował wprawdzie zamiaru studiowania geologii w Berlinie, ale sprowadzał czasopisma naukowe z Niemiec i Francji. Na pierwszą wieść o wybuchu powstania listopadowego szykował się do wzięcia w nim udziału, ale możliwość nadarzyła się dopiero w czerwcu 1831 r., gdy na Litwę wkroczył korpus gen. Chłapowskiego.

Po nieudanej kampanii Domeyko wraz z oddziałami korpusu przekroczył granicę rozpoczynając kilkudziesięcioletnie życie wygnańca. Przez Prusy dotarł do Drezna, gdzie spotkał się z Mickiewiczem. Wspólnie wyjechali do Francji, gdzie Domeyko początkowo wpadł w wir życia emigracji, wkrótce jednak odsunął się od polityki i rozpoczął intensywne studia słuchając wykładów na Sorbonie, w College de France, Ogrodzie Botanicznym i w Konserwatorium Sztuk i Rzemiosł, słuchał najwybitniejszych ówczesnych uczonych (Poisson, Monge, Thenard, Gay-Lussac, Arago, Dulong, Jussieu, Beudant i in). Wybitny geolog Elie de Beaumont doradził mu studiowanie górnictwa w paryskiej Ecole des Mines. Po ukończeniu tej uczelni Domeyko początkowo pracował w Alzacji wkrótce zrezygnował z tej pracy i objął stanowisko wykładowcy chemii i mineralogii w szkole górniczej w Coquimbo w Chile. Dotarł tam po czteromiesięcznej podróży 3 czerwca 1883 r. Oczekiwano go tam niecierpliwie jako człowieka, który potrafi uzyskać z galeny srebro. Z kruszcami i górnictwem wiązali nadzieje nie tylko mieszkańcy Coquimbo. Młoda chilijska republika upatrywała w górnictwie dźwignię przyszłego rozwoju gospodarczego.

Do obowiązków Domeyki należało prowadzenie wykładów z chemii, fizyki, mineralogii i metalurgii. Wykonywał również analizy chemiczne próbek zebranych przez siebie i nadesłanych przez właścicieli kopalń. W uznaniu dla jego wiedzy i charakteru mianowano go wkrótce sędzią górniczym. W okresie wakacyjnym Domeyko podróżował po Kordylierach na obszarze niemal całego kraju. Opisy tych podróży są bardzo barwne i wnikliwe, do takich należy np. opis słynnego złoża El Teniente, które do dziś jest jednym z największych złóż miedziowo-molibdenowych. Wyniki plądrowania w górach przekazywał do macierzystej uczelni w postaci kolekcji minerałów i sprawozdań naukowych, prezentowanych w jego imieniu w Akademii Nauk.

W 1846 r. Domeyko opuścił Coquimbo przenosząc się do stolicy kraju, Santiago, na prośbę rządu o wzięcie udziału w reformie uniwersytetu. Na uczelni tej objął stanowisko profesora chemii prowadzącego wykłady chemii, fizyki i mineralogii. Z pracą badawczą i dydaktyczną łączył opracowanie podręczników mineralogii szeroko uwzględniających wiadomości o minerałach Chile, także tych, które po raz pierwszy zostały opisane przez niego, jak np. arsenek miedzi Cu3As nazwany później domeykitem. Stworzył również uniwersytecki zbiór minerałów liczący ponad 4000 okazów.

Z biegiem lat najważniejszą dziedziną działalności Domeyki stała się praca nad organizacją nauki w Chile, stworzył nowoczesny uniwersytet na wzór wileńskiego i uczelni niemieckich, przez 16 lat był nieprzerwanie jego rektorem.

Przez cały czas pobytu w Chile Domeyko utrzymywał związki z rodakami na emigracji i w kraju. Propozycja podjęcia wykładów na Uniwersytecie Jagiellońskim wysłana przez Ludwika Zejsznera dotarła do adresata w tydzień po ślubie z Enriquette de Sotomayor, który związał go więzami rodzinnymi z nową ojczyzną. W 1877 r. zamieszkała na Litwie córka Domeyki Anna, która wyszła za mąż za dalekiego kuzyna. W 1884 roku sędziwy uczony decyduje się na podróż do kraju, przez Kraków i Warszawę dotarł na Litwę, skąd wyjechał w dalekie podróże do Paryża, Rzymu i Ziemi Świętej, w tych podróżach zwiedzał kopalnie Wieliczki, wszedł na szczyt Wezuwiusza itd.

Podczas ostatniego pobytu Domeyki w Krakowie, na Wielkanoc 1888 r., jego syn Herman odprawił uroczystą mszę w Katedrze wawelskiej. Było to dla Domeyki jedno z największych przeżyć w kończącej się podróży do ojczyzny. Dwumiesięczna podróż powrotna wyczerpała jego siły, wkrótce po powrocie zmarł w Santiago w dniu 23 stycznia 1889 r., w wieku osiemdziesięciu siedmiu lat.

Śmierć Domeyki okryła Chile żałobą. Obszerny nekrolog zamieściło jedno z czołowych czasopism geologicznych: Neues Jahrbuch für Mineralogie, Geologie und Palaeontologie. Na mapie Chile pozostała na trwałe nazwa pasma górskiego Cordillera Domeyko i miasto Domeyko, w podręcznikach mineralogii minerał domeykit. Nazwisko uczonego upamiętniono także w nazwach paleontologicznych, botanicznych i zoologicznych.

W Chile żyją do dziś liczni potomkowie Domeyki wywodzący się od młodszego syna, Kazimierza. Utrzymują oni związki z Polską i podkreślają swe polskie pochodzenie.