1871-02-03     1954-02-28

Eugeniusz Romer

Za jedno z największych dokonań Eugeniusza Romera uznaje się stworzenie i wydanie w 1916 roku "Geograficzno-statystycznego atlasu Polski". Wybuch wojny w roku 1914 dawał Polakom nadzieję na zmianę układu sił i stworzenie nowej mapy politycznej Europy. Romerowi powierzono zadanie opracowania dokumentu, który dostarczyłby polskiej stronie niezbędnych argumentów w walce o granice odrodzonej Polski. Na ponad 60 mapach (uzupełnionych tekstem w językach polskim, niemieckim i francuskim) zawarto informacje o środowisku geograficznym, historii, demografii, strukturze wyznaniowej i narodowościowej, podziale politycznym i administracyjnym, administracji kościelnej, oświacie, przemyśle, rolnictwie, górnictwie i komunikacji, na obszarze, który obejmował granice przedrozbiorowe, rozszerzone na zachodzie po Odrę.

Eugeniusz Romer już wcześniej traktował Polskę jako geograficzną i historyczną całość. Widać to wyraźnie w jego podręczniku do geografii dla szkół średnich, wydanym w 1904 roku. Użył w nim pojęć, takich jak „krajobraz polski” czy „kultura polska”. Do drugiego wydania podręcznika został dołączony pierwszy Atlas geograficzny. Dzieło, wydane 1908 roku, okazało się osiągnięciem na skalę światową. Romer skorzystał w pełni z hipsometrycznej metody przedstawiania rzeźby terenu na mapie. Dzięki barwom naniesionym między poziomicami uzyskał niemal plastyczne odwzorowanie powierzchni. Autor zaopatrzył Atlas w mapę fizyczną Ziemie dawnej Polski.

Przed kolejny wyzwaniem stanął w 1915 roku. Rodzina Romerów mieszkała wtedy w Wiedniu. Pewnego dnia odwiedził profesora Franciszek Stefczyk. Podczas rozmowy podsunął badaczowi pomysł stworzenia atlasu – kompendium wiedzy o Polsce. Przekonywał, że wkrótce, po wojnie, konieczne okaże się ustalenie granic państwa, a ponadto przekazanie rzetelnych informacji o kraju i jego zasobach. Romer był niesamowicie poruszony tą perspektywą. Bez zwłoki zaczął działać. Zebrał zespół specjalistów z różnych dziedzin. Sam pracował po kilkanaście godzin dziennie, wykonał prawie 80% map! Intensywna praca trwała rok. Geograficzno-statystyczny atlas Polski, przygotowany w trzech językach, zawierał 70 map. Znalazły się w nim zagadnienia przyrodnicze, gospodarcze, dotyczące komunikacji, ludności czy wyznań.

Podczas konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 roku Romer był polskim ekspertem do spraw terytorialnych. Uczestniczył w spotkaniach z przywódcami mocarstw. Wygłaszał dziesiątki referatów o historii i kulturze swojego kraju. Niestety, podczas ustalania granic nie korzystano z map przez niego wykonanych.

Biografia naukowca

Eugeniusz Romer urodził się 3 lutego 1871 r. we Lwowie. Zarówno jego ojciec, jak i matka pochodzili ze starych rodzin szlacheckich. W roku 1889 przyszły naukowiec otrzymał świadectwo dojrzałości. Studiował później historię, prawo, etykę, historię literatury, geografię i geologię na Uniwersytecie Jagiellońskim (1889-1891), przez rok w Halle (1891-1892) i na Uniwersytecie Lwowskim, gdzie w 1894 r. uzyskał tytuł doktora filozofii na podstawie pracy "Studia nad rozkładem ciepła na kuli ziemskiej".

Swoją wiedzę pogłębiał w Wiedniu, studiując glacjologię u prof. Pencka (1895), geologię u prof. Richthofera i meteorologię u prof. Betzolta w Berlinie, gdzie odbył półroczną praktykę w Państwowym Instytucie Meteorologicznym. Pracował ponad dziesięć lat w lwowskich szkołach średnich, a od roku 1899 był profesorem Akademii Handlowej we Lwowie i docentem uniwersytetu. Oprócz nauczycielstwa zajmowały go prace etnograficzne, poświęcone niemal wszystkim ziemiom polskim. Pamiątek historycznych poszukiwał we Wrocławiu, Kamieńcu Podolskim, Chocimiu, na Mazurach i w Wilnie. Wspomnijmy, że to właśnie on odnalazł w starych dokumentach nazwy wielu polskich miejscowości na Dolnym Śląsku. W 1908 r. został profesorem nadzwyczajnym na Uniwersytecie Lwowskim, a w 1911 r. uzyskał tytuł profesora zwyczajnego. We Lwowie stworzył wszechstronną szkołę geograficzną, obejmującą zarówno geografię fizyczną, jak i gospodarczą, a przede wszystkim kartografię - dział, któremu zawdzięcza swą światową sławę.

W 1921 r. profesor Eugeniusz Romer założył słynny we Lwowie instytut kartograficzny "Atlas", w którym drukowano mapy i atlasy głównie według jego własnej koncepcji, a w 1923 r. pierwsze w świecie czasopismo kartograficzne "Polski Przegląd Kartograficzny", kwartalnik omawiający m.in. bieżące sprawy rodzimej i zagranicznej kartografii oraz recenzujący pojawiające się zarówno w kraju, jak i za granicą ważne publikacje kartograficzne. Zyskał sobie wielkie uznanie w świecie naukowym. Od 1919 r. był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, a po II wojnie światowej, od roku 1952 - Polskiej Akademii Nauk. Brał czynny udział w pracach międzynarodowych kongresów geograficznych w Paryżu (1931 r.) i w Warszawie (1934 r.). Pełnił również obowiązki wiceprezesa Międzynarodowej Unii Geograficznej. Bardzo wiele towarzystw naukowych krajowych i zagranicznych przyjęło go poza tym w poczet swoich honorowych członków. W 1931 r. został mianowany profesorem honorowym Uniwersytetu we Lwowie, zaś w 1948 r. Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W 1934 roku otrzymał też tytuł doktora honoris causa w Poznaniu, a w roku 1947 w Krakowie.

Nie sposób zliczyć jego licznych podróży naukowych. Badał rzeźbę lodowcową w Alpach, Pirenejach, Walii, Norwegii, w Górach Skalistych Kanady i Alaski. W roku 1909 wyjechał do Szwajcarii w celu przeprowadzenia badań lodowców alpejskich. Dzięki zdobytej popularności w 1910 r. prof. Romer został zaproszony do uczestnictwa w wielkiej wyprawie badawczej z grupą pracowników Uniwersytetu Lwowskiego w góry Sichote-Aliń we wschodniej Syberii. Stało się to okazją do dalszej podróży geograficzno-krajoznawczej dokoła Azji. Wyprawa objęła również Japonię, Chiny, Indie, Himalaje i Cejlon. Obserwacje geograficzne, morfologiczne, klimatologiczne dokonane podczas tej wielkiej podróży posłużyły mu za temat do licznych artykułów, odczytów i spotkań. Dla uczczenia pamięci tego znakomitego uczonego badacze Alaski nazwali w 1924 r. jego imieniem jeden z lodowców. Romer był teź pierwszym badaczem, który ujął geograficznie całość klimatu ziem polskich. Pierwszego podziału Polski na krainy klimatyczne dokonał w 1908 roku, a drugiego 30 lat później.

Wybuch II wojny światowej przerwał wszelką działalność zawodową profesora. Po zajęciu Lwowa w 1941 r. przez Niemców musiał ukrywać się przed prześladowaniami, jakie mogły go spotkać ze strony władz hitlerowskich za jego stanowisko przy ustalaniu zachodnich granic Polski. Uniknął w ten sposób losu dwudziestu czterech profesorów lwowskich zamordowanych przez Niemców w nocy z 3/4 lipca 1941 lub w następnych dniach. Schronienie znalazł w klasztorze Ojców Zmartwychwstańców przy ulicy Piekarskiej we Lwowie.

W klasztorze z charakterystyczną dla siebie pasją i dynamiką studiował teologię. Podczas trzyletniego pobytu przeczytał ok. 60 tomów dzieł teologicznych pod wpływem których - deklarował się wcześniej jako ateista - przeszedł głęboką przemianę duchową. Znając doskonale język francuski, niemiecki i angielski, opanował również biegle łacinę. Zapragnął nawet, mimo ukończonych swoich 70 lat, przyjąć święcenia kapłańskie. Życie ułożyło mu się jednak inaczej. Organizacja podziemna przeniosła go konspiracyjnie do Warszawy, gdzie oczekiwał na przerzut do Anglii, by tam służyć jako ekspert rządu RP na uchodźstwie. Lekarze nie wyrazili jednak zgody na tę ryzykowną podróż. Pozostał więc w Warszawie pod nazwiskiem Edmund Piotrowski. Przeżył Powstanie Warszawskie i gehennę obozu pruszkowskiego, skąd wydostał się przy pomocy swojej bratanicy Anny Romer-Pannenkowej.

Po wojnie osiadł w Krakowie, gdzie objął katedrę geografii na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz kierownictwo krakowskiego Instytutu Geograficznego. Tutaj czuwał nad habilitantami i wznowił działalność publikacyjną z zakresu klimatologii, geomorfologii i paleogeografii. Pracował ciężko i wytrwale do ostatnich swoich dni. Był m.in. współzałożycielem reaktywowanej w 1946 spółki akcyjnej Książnica-Atlas we Wrocławiu, która wydała pod jego redakcją szereg atlasów Polski i świata. Jako pierwszy wydzielił regiony klimatyczne w Polsce.

Zmarł 28 stycznia 1954 r., przeżywszy 83 lata. Pochowany został w Krakowie na Salwatorze, zgodnie ze swą wolą w grobie skierowanym „na azymut” w kierunku rodzinnego Lwowa, w związku z czym nagrobek odbiega nieco od alei i pozostałych pochówków.

Publikacje

Był encyklopedystą oraz edytorem Encyklopedii zbiór wiadomości z wszystkich gałęzi wiedzy – polskiej encyklopedii wydanej w latach 1898–1907 przez społeczną organizację edukacyjną Macierz Polska, która działała w Galicji w okresie zaboru austriackiego. Opisał w niej zagadnienia z zakresu geografii fizycznej oraz politycznej.

Eugeniusz Romer był również twórcą czasopism: Prace Geograficzne (redaktor 1918–1939) i Polski Przegląd Kartograficzny (redaktor 1923–1934) gdzie opublikował wiele artykułów. Był również autorem licznych prac z zakresu kartografii, klimatologii, geomorfologii i dydaktyki geografii, m.in.:

Geografia dla klasy pierwszej szkół średnich (1904),
Mały atlas geograficzny (1908),
Geograficzno-statystyczny atlas Polski (1916),
Struktura społeczna i kultura materyalna Polaków i Rusinów w Galicji Wschodniej (1919)
Polski atlas kongresowy (1921),
Powszechny atlas geograficzny (1928),
Atlas Polski współczesnej wyd. 3 1928
Polityczny atlas kieszonkowy 1938
Ziemia i państwo (1929),
Pogląd na klimat Polski (1938),
Regiony klimatyczne Polski (1949).