1938-12-02    

Plan 15-letni rozwoju gospodarczego Polski

Plan 15-letni rozwoju gospodarczego Polski, powzięty w 1938 roku przez wicepremiera Eugeniusza Kwiatkowskiego, a przedstawiony w Sejmie 2 grudnia, sięgał połowy lat 50. XX w. Ambitna szansa rozbudowy kraju, którą przerwała II wojna światowa Poza oczywistym w tamtym okresie priorytetem dla budowy zdolności obronnych, że bardzo wyraźny akcent został położony na kwestie społeczne, edukacyjne, kulturalne, na rozwój cywilizacyjny wsi, rozsądną i nowoczesną urbanizację.

Dla porządku należy przypomnieć, że wcześniejszym przedsięwzięciem planistycznym, w skali makro był 4-letni plan inwestycyjny, który zakończył się sukcesem i został wykonany wcześniej niż zakładano, a jego kontynuacją, był omawiany tutaj „Plan 15-letni rozwoju gospodarczego Polski”. Podstawowymi celami na kolejne 15-lat były:

Faza I: 1939-1942 – rozbudowa sektora obronnego,
Faza II: 1942-1945 – rozwój transportu: sieci drogowej i kolejowej, sieci mostów, przemysłu samochodowego, kolejowego i lotniczego,
Faza III: 1945-1948 – rozwój rolnictwa: melioracja, rozwój szkolnictwa wiejskiego powszechnego i zawodowego,
Fazy IV i V: 1948-1954 – urbanizacja i uprzemysłowienie Polski, wyrównywanie różnic w poziomie życia w różnych regionach kraju (zatarcie różnic pomiędzy Polską "A" i "B").

Perspektywę rozwoju gospodarczego Kwiatkowski przedstawił podczas posiedzenia sejmu:

"Już kilkakrotnie w historii odrodzonej Polski udowodnione zostało w sposób niewątpliwy, że przy koncentracji woli kierowniczej, przy koncentracji pieniędzy i programu, powstają dzieła wielkie i montujące siłę moralną, polityczną i materialną Polski. (...) Okres I więc obejmuje lata 1939-1942, przy czym zadaniem naczelnym będzie dalsza rozbudowa potencjału obronnego. Produkcja ta ma osiągnąć w tym okresie najwyższą doskonałość techniczną i eksportową.(...) W okresie II, obejmującym lata 1942-45, dominować winno zagadnienie komunikacyjne. Koleje, mosty, drogi bite, drogi wodne śródlądowa i kanały, dalszy skok w rozbudowie Gdyni, motoryzacja i lotnictwo cywilne, produkcja samochodów - oto podstawowe cele drugiego okresu.W okresie III - w latach 1945-48 - sama logika celów narzuci nam nowe potrzeby, które zamykają się w dwóch słowach: oświata ludowa i rolnictwo... w tym właśnie 3-leciu należałoby skoncentrować największe środki materialne na rozbudowę szkolnictwa wiejskiego - powszechnego i zawodowego, na meliorację, na usprawnienie obrotu produktami rolnymi, na spotęgowanie i zróżnicowanie produkcji rolnej. Cegła, cement i żelazo w budownictwie wiejskim, maszyna w uprawie i produkcji - oto naczelne hasło tego okresu wsi polskiej, pozbawionej młodych analfabetów.(...) Okres IV miałby wysunąć hasło: urbanizacja i uprzemysłowienie Polski. W tym okresie skoncentrowałyby się wielkie inwestycje miejskie, zagadnienia kultury i oświaty najwyższego rzędu, zagadnienia zdrowotne w miastach, a przede wszystkim ostateczna polonizacja struktury miast polskich...(...)Wreszcie, w okresie V, sięgającym roku 1954, dominowałaby akcja o ujednolicenie struktury i dynamiki gospodarczej w Polsce. Byłby to okres walki o zatarcie granic pomiędzy Polską A i Polską B".

Przy czym unikano podawania precyzyjnych wskaźników i efektów. Sam Kwiatkowski tłumaczył, że „przedstawiony schemat działań ma sens tylko, jako linia kierunkowa i programowa. Życie jest bardziej skomplikowane od wszelkich jaśniejszych nawet wypracowań na dalszą metę”. Miało to swoje uzasadnienie. Sytuacja gospodarcza Polski w dwudziestoleciu międzywojennym była bardzo specyficzna. Straty wojenne, dwie inflacje, Wielki Kryzys, dramatyczny brak rodzimego kapitału prywatnego i poważne trudności w uzyskaniu pożyczek zagranicznych miały zasadniczy wpływ na świadomość społeczną i sposób prowadzenia polityki gospodarczej.

Były jednak założenia, których starano się rygorystycznie przestrzegać. „Każdy program gospodarczy państwa staje się automatycznie kłamstwem, jeżeli rząd nie potrafi zachować stabilizacji waluty i równowagi budżetowej, załamanie tych dwóch czynników, to najgorszy i najcięższy podatek nałożony na społeczeństwo” - tłumaczył Kwiatkowski. A do tego niezbędna zgoda narodowa i porozumienie ponadpartyjne: „(…) programy partyjne, nie są naczelną i nienaruszalną konstytucją wrogich państw w państwie, celem samym w sobie, a jedynie środkiem do realizowania przez zdrowy kompromis, największej sumy korzyści społecznych, a więc i państwowych” - taką "filozofię" państwa wyznawał Kwiatkowski. Do tego dodać należy uznanie wyrażane ulgach podatkowych dla przedsiębiorstw prywatnych inwestujących, bądź lokujących się w preferowanych przez politykę rozwojową obszarach.

Dzieje świata pokrzyżowały plany Kwiatkowskiego. 1 września 1939 roku rozpoczęła się wojna z Niemcami.

---

- Nieraz myślałem sobie, czego to nie można by dokonać w Polsce z takimi zespołami ludzi, jakich spotkałem w Gdyni, Mościcach albo w Stalowej Woli - pisał Eugeniusz Kwiatkowski. Starając się zrozumieć strukturalne problemy utrudniające rozwój gospodarczy Polski nie sposób pominąć lektury jego "Dysproporcji" (1932). Jak mało kto Kwiatkowski potrafił połączyć wnikliwą analizę historyczno-gospodarczą ze znajomością praktyki gospodarowania i polityki gospodarczej. Był jednym z współtwórców budowy portu i miasta w Gdyni. To z jego inicjatywy powstał Centralny Ośrodek Przemysłowy.

Eugeniusz Kwiatkowski w DZIALE HISTORIA-KULTURA PAI