1904-03-04     0000-00-00

Związek Górali

Podtrzymywanie i kultywowanie tradycji regionu

Początki zrzeszania się górali związane są z nurtem XIX wiecznego ruchu regionalnego, który zakładał z jednej strony propagowanie rozwoju ekonomicznego i oświatowego, z drugiej zaś, podtrzymywanie i kultywowanie tradycji regionu. Dzięki takim osobowościom jak Tytus Chałubiński, Władysław Matlakowski, Feliks Gwiżdż, Jakub Zachemski, Bronisław Dembowski, Stanisław Witkiewicz, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Andrzej Chowaniec, Andrzej Stopka Nazimek, Wojciech Brzega czy Władysław Orkan i wielu innych oczarowanych pięknem regionu podhalańskiego i jego rodzimej kultury, wśród górali zaczęła rodzić się świadomość swojej wartości oraz dążność do jej zachowania i rozwoju.

Związek Górali powołała w Zakopanem na przełomie lutego i marca 1904 roku grupa górali i członkowie zakopiańskiego gniazda Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Statut Związku Górali został przyjęty 4 marca 1904 r. w karczmie „U Wnuka” – dziś to zabytkowy dom przy ul. Kościeliskiej. Za patrona górale wybrali sobie błogosławionego, a dziś świętego Andrzeja Bobolę. Działalność Związku Górali koncentrowała się na sprawach kulturalnych, oświatowych i ekonomicznych. Jednym z głównych celów organizacji było dbanie o dobro niematerialne podhalańskiej twórczości ludowej. Na swoim sztandarze wypisali słowa „W jedności siła” co było wielkim przesłaniem zarówno wtedy jak i teraz. Siedziba Towarzystwa znajdowała się w domu Józefa Sieczki.

Po zatwierdzeniu Statutu zwołano na dzień 12 czerwca 1904 roku Walne Zgromadzenie członków, które wybrało Prezesem Towarzystwa Macieja Gąsienice Józkowego. Wiceprezesem wybrano Jana Chyca – Magdzinego, sekretarzem Wojciecha Krzeptowskiego, a skarbnikiem Stanisława Roja.

Członkiem Towarzystwa mógł zostać każdy góral używający dobrej sławy. Natomiast nie mógł nim zostać ten, kto prowadzi życie niemoralne lub sprzedaje ojcowiznę.

Drugim Prezesem 13 grudnia 1908 roku został wybrany Andrzej Bachleda – Tadziak.

O postawie patriotycznej Związku , przejawianej od początku swojej działalności, świadczy wymowny fakt, że w 1910 roku dla uczczenia 500 rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem podjął on uchwałę o wzniesieniu pomnika Władysława Jagiełły w Zakopanem, dziś stojącego na Placu Zwycięstwa. Model tego pomnika wykonał bezinteresownie Wojciech Brzega, a odsłonięcie odbyło się w 1911 roku.

Uroczystość ta połączona z jubileuszem 25-lecia twórczości Kazimierza Przerwy – Tetmajera złożyła się na Program I Zjazdu Podhalan, który z inicjatywy Związku Górali odbył się w dniach 19 i 20 sierpnia 1911 roku w Zakopanem w Sali „Sokoła” (dziś na tym miejscu znajduje się kino „Giewont”).

Drugi etap pracy Związku to czterdziestoletnia praca Prezesa Franciszka Pawlicy (od 1910 roku).

Oddaje w swoim domu pomieszczenia dla Związku (dawna Popularna), walnie przyczynia się do ufundowania sztandaru ale przede wszystkim oddaje bezinteresownie parcelę w dawnym Rynku zakopiańskim.

Parcela ta w wyniku nowego planu regulacyjnego Zakopanego zostaje okrojona i nie nadaje się z czasem do budowy zamierzonego domu. Zostaje sprzedana, a z tych pieniędzy Związek kupuje od Banku Podhalańskiego działkę budowlaną przy ulicy Kościuszki 4. W 1924 roku schorowany Franciszek Pawlica rezygnuje z prezesury.

Prezesami zostają Jan Pęksa i Wojciech Roj. Udaje im się wznieść fundamenty domu i dla zasług włożonych przez poprzednika nadać temu Domowi Ludowemu Związku Górali imię Franciszka Pawlicy – pierwszego Honorowego Założyciela Związku Górali.

Z inicjatywy Związku Górali odbyły się trzy Zjazdy Podhalan, pierwszy w 1911 r. w Zakopanem, drugi w 1912 r. odbył się w Nowym Targu, III Zjazd w 1913 r. miał miejsce w Czarnym Dunajcu. Towarzystwo prowadziło szeroką działalność społeczną, edukacyjną, patriotyczną.

W okresie gdy nadciągało widmo wojny zwiększył się nabór do Drużyn Podhalańskich i Legionów.

Na czas II wojny światowej działalność Związku Górali została zawieszona. W 1956 r. rozpoczęto starania o reaktywację przedwojennego Związku Górali, jednak komunistyczne władze nie zgodziły się na odrodzenie dawnego stowarzyszenia, zezwoliły natomiast na utworzenie zupełnie nowej organizacji pod nazwą Związek Górali Tatrzańskich, który w 1959 r. zmienił nazwę na Związek Podhalan.