1918-11-01 0000-00-00
Głównym problemem w stosunkach polsko–słowackich w XX w. była kwestia przynależności państwowej Spisza i Orawy. Już przed I wojną światową Polacy planowali włączenie do odrodzonego państwa północnej części Orawy, Spisza oraz Czadeckiego, zamieszkanych przez polskich górali o słabo określonym poczuciu narodowym. W tym sporze okres międzywojenny odegrał kluczową rolę i o nim chcemy dzisiaj opowiedzieć.
Spisz i Orawa to dwie krainy historyczno-geograficzne rozciągające się zasadniczo na południe od głównego grzbietu Karpat, po wschodniej i zachodniej stronie Tatr, rozdzielone Podhalem na północy i słowackim Liptowem na południu. Ziemie te, historycznie należące do Królestwa Węgier, a zamieszkane w większości przez ludność słowacką, ale też – zwłaszcza na Spiszu – niemiecką, węgierską, cygańską i rusińską, od północy poddane były przez wieki osadnictwu polskiemu z Żywiecczyzny, Podhala czy Sądecczyzny. Od końca XIX w. rozwinęła się tam akcja budzicielska, uświadamiająca mówiącym bliską podhalańskiej gwarą Spiszakom i Orawianom, że są Polakami, że bliżej im do Krakowa i Kalwarii Zebrzydowskiej niż do Rużomberoku czy Turczańskiego Świętego Marcina. Taką działalność prowadziło środowisko pisma „Świat Słowiański” czy w końcu wydawana w Nowym Targu „Gazeta Podhalańska”.
Na początku XX wieku Orawę i Spisz przemierzał autor przewodników po tych terenach, lwowski profesor Mieczysław Orłowicz wraz członkami Akademickiego Klubu Turystycznego we Lwowie. Obie krainy znalazły się również w kręgu zainteresowań krakowskiej inteligencji, skupionej wokół Franciszka Wojciechowskiego i Juliana Teisseyre, wypoczywających od 1904 roku w Zubrzycy Górnej. Zafascynowani Orawą i Spiszem zawiązali w Krakowie "Koło Spiżowe", zajmujące się pobudzaniem polskości na tych terenach. Taką samą działalność prowadził dr Jan Bednarski, lekarz z Nowego Targu, który był inicjatorem opublikowania w 1912 roku broszury w gwarze orawskiej "Co my za jedni?", autorstwa ks. Ferdynanda Machaya, Eugeniusza Sterculi i Aleksandra Matonoga.
W kwietniu 1912 roku w Limanowej odbył się pierwszy zjazd pracowników spiskich. Zawiązano też Podhalańską Spółkę Wydawniczą, która zajęła się m.in. wydawaniem "Gazety Podhalańskiej". Na jej łamach często pojawiała się problematyka spisko-orawska, propagująca kulturę tych regionów oraz artykuły budzące świadomość narodową. 26 lutego 1914 roku w Zakopanem odbył się "Dzień spisko-orawski", w którym wzięło udział wielu ludzi z kręgu władzy, kultury i sztuki.
Za rozszerzeniem obszaru Niepodległej na spiskie i orawskie wioski opowiedziała się również Rzeczpospolita Zakopiańska. Należy pamiętać, że mieszkańcy Zakopanego jako pierwsi uznali się za obywateli państwa polskiego. Gdy klęska trzech państw zaborczych, które przed ponad stu laty dokonały rozbiorów polski była już przesądzona jako pierwsze na niepodległość wybiło się, będące jeszcze wioską Zakopane. 13 października 1918 odbyło się zgromadzenie obywatelskie, zwołane przez naczelnika gminy Zakopane Wincentego Regiecia, podczas którego podjęto rezolucję, w której czytamy:
Wobec przyjęcia zasad pokojowych prezydenta Stanów Zjednoczonych Wilsona przez państwa rozbiorowe, uważamy się odtąd za obywateli wolnej, niepodległej i zjednoczonej Polski. Tej Polsce winniśmy wierność i posłuszeństwo, mienie i krew naszą, nie uznajemy żadnych więzów, tym najświętszym obowiązkom przeciwnych. Przejęci ważnością godziny dziejowej dla wspólnego gorliwego pełnienia obowiązków wobec państwa polskiego postanawiamy stworzyć Organizację Narodową w Zakopanem i w tym celu wybieramy jej zarząd, złożony z 32 osób, polecając mu ułożenie programu i sposobu działalności.
Górale opowiedzieli się za utworzeniem niepodległej i zjednoczonej Polski oraz uznali Komitet Narodowy w Paryżu za reprezentację narodu polskiego wobec zwycięskich państw koalicji. Domagali się również przyłączenia do państwa polskiego Spisza i Orawy. Dwa dni później polscy posłowie do parlamentu austriackiego przyjęli uchwałę, że uważają się za reprezentantów Polski.
Przewodniczącym Organizacji Narodowej, z uprawnieniami niemal dyktatorskimi, został poeta Stefan Żeromski, który po 30 października, kiedy to Zakopane już oficjalnie ogłosiło niepodległość - dzień przed miastami Tarnowem i Krakowem – stał się pełniącym obowiązki prezydenta “Rzeczypospolitej Zakopiańskiej”. Organem kierowniczym “państwa” była Rada Narodowa, powstała z przekształcenia miejscowej Organizacji Narodowej, wchodzącej w skład Powiatowej Organizacji Narodowej w Nowym Targu. W południe 31 października 1918 r. Komitet Oficerski przeprowadził rozbrojenie oddziałów austriackich, przejął wartownię, skład broni, stację telefoniczną, pocztę i dworzec kolejowy. Następnie polscy żołnierze złożyli przysięgę na wierność przyszłemu państwu polskiemu. Przysięgę składali również: naczelnik gminy, komisarz klimatyczny, dyrektorzy szkół, naczelnicy poczty i kolei, komendant żandarmerii i przełożony gminy żydowskiej.
Jednym z pierwszych poczynań nowych władz było przygotowanie zajęcia, należących do Węgier, polskich wiosek na Orawie. 31 października 1918 r. rotm. Mariusz Zaruski udał się do Nowego Targu i objął tam komendę nad miejscowym garnizonem wojskowym, gdzie wcześniej dokonano rozbrojenia oficerów i żołnierzy obcych narodowości. Do Czarnego Dunajca został odkomenderowany por. Jerzy Lgocki. Zaprzysiągł miejscowe władze i werbował ochotników do wojska polskiego. Za prośbą mieszkańców Orawy, którzy 5 listopada w Jabłonce powołali swoją Radę Narodową, Zaruski w porozumieniu z prezesem Powiatowej Organizacji Narodowej, Janem Bednarskim wydał rozkaz wymarszu za dawna granicę galicyjsko-węgierską.
6 listopada oddział porucznika Tadeusza Dąbrowskiego, złożony z 26 żołnierzy wyruszył pieszo z Czarnego Dunajca przez Piekielnik do Jabłonki. Oddział por. Jerzego Lgockiego natomiast, liczący 13 żołnierzy specjalnym pociągiem udał się do Suchej Góry, pierwszej stacji kolejowej po węgierskiej stronie, i po rozbrojeniu 9 żandarmów węgierskich założył kwaterę na dworcu kolejowym. Zajęto również sąsiednią Głodówkę. Stefan Żeromski wysłał do Suchej Góry kapelana wojskowego, ks. Jana Humpolę jako przedstawiciela cywilnych władz polskich. Ten wspólnie z por. Lgockim, na zaproszenie władz węgierskich, odbył w Dolnym Kubinie konferencję z żupanem Bullą, dotyczącą zapewnienia bezpieczeństwa miejscowej ludności. Na spotkaniu ze Słowacką Radą Narodową w Dolnym Kubinie, której przewodniczył dr Radoliński, delegacja polska wysunęła argumenty, przemawiające za przyłączeniem do Polski części Orawy, zamieszkanej przez ludność polską. W ten sposób „Rzeczypospolita Zakopiańska”, w imieniu nieistniejącego jeszcze państwa polskiego, zademonstrowała polskie prawa do Orawy.
16 listopada Rada Narodowa w Zakopanem została rozwiązana, a tym samym „Rzeczypospolita Zakopiańska”, której „prezydentem” był Stefan Żeromski przestała istnieć. Władzę przejęły organy nowo tworzącego się rządu polskiego.
Czas rozstrzygnięć nadszedł wraz z I wojną światową i rozpadem Monarchii Austro-Węgierskiej. Na początku listopada 1918 r. w Jabłonce na Orawie i w Starej Lubowli na Spiszu powstają Rady Narodowe, domagające się przyłączeniu tych terenów do Polski, apelujące o wkroczenie polskiego wojska. W grudniu 1918 r. na mocy umów w Chyżnem i Popradzie została ustalona linia demarkacyjna, dzieląca wstępnie Orawę i Spisz. Na Orawie przy Polsce pozostawiono teren zgodny mniej więcej z dzisiejszą granicą, na Spiszu, szerzej – całe Zamagurze, czyli powiat Stara Wieś Spiska oraz północ powiatu Stara Lubowla. Polska Komisja Likwidacyjna powołała podkomisarzy dla Orawy (ks. Ferdynanda Machaya) i Spisza (Stefana Młodzika).
Z początkiem listopada 1918 roku wybuchły na całej Orawie rozruchy o charakterze antymadziarskim i antysemickim. 5 listopada na wiecu w Jabłonce przyjęto rezolucję, proklamującą przyłączenie polskiej części Orawy, Spisza i Czadeckiego do Polski. W tym samym dniu na Orawę wkroczyły patrole wojska polskiego.
Delegacja Spisza i Orawy w rozszerzonym składzie przed wyjazdem do Paryża.
Od lewej: Ignacy Sandrzyk, Mateusz Koszczak, ks. Ferdynand Machay, Wojciech Halczyn i Piotr Borowy,
Warszawa 1919 r. Ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego.
Na skutek interwencji aliantów w styczniu 1919 r. polskie wojska zostają wycofane i pojawia się na tych terenach administracja czechosłowacka. Najważniejsze decyzje zapadają na kongresie wersalskim. O przyłączenie tych ziem do Polski stara się Komitet Narodowy Polski. Ks. Ferdynand Machay sprowadza do Paryża dwóch górali, Piotra Borowego z Rabczyc i Wojciecha Halczyna z Lendaku, którzy osobiście interweniują u prezydenta USA Thomasa W. Wilsona. M.in. dzięki tym staraniom zapada decyzja o plebiscycie, choć nie uwzględnia on całości terytorium, o które walczyła Polska. Obie strony rozpoczynają kampanię propagandową, w której nie obeszło się bez utarczek, a nawet przypadków zabójstw.
W lutym 1919 roku powstał Komitet Obrony Spisza, Orawy, Czadeckiego i Podhala, którego prezesem został Kazimierz Przerwa-Tetmajer. 11 kwietnia jego delegaci na Konferencję Pokojową w Paryżu odbyli audiencję u prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona, któremu przedstawili problemy związane z ustaleniem granicy. Jesienią 1919 roku w Nowym Targu powołano Główny Komitet Plebiscytowy, którego prezesem został Walery Goetel.
W krytycznym dla Polski momencie wojny polsko-bolszewickiej premier Władysław Grabski zgodził się w Spa na rezygnację z plebiscytów – na Śląsku Cieszyńskim, ale również na Spiszu i Orawie. 28 lipca 1920 r. Rada Ambasadorów odgórnie dzieli te ziemie, pozostawiając Polsce jedynie północne skrawki tych ziem, po kilkanaście wiosek na Spiszu i Orawie, daleko mniej, niż mieliśmy nadzieję pozyskać w wyniku plebiscytu. Polska otrzymała 27 wsi, a Czechosłowacja 44 miejscowości. W czerwcu 1924 roku wyrównano granicę. Polska otrzymała połowę południowego stoku Babiej Góry i odciętą część Lipnicy Wielkiej, natomiast Czechosłowacji odstąpiła Głodówkę i Suchą Górę.
Do 1924 r. będzie się toczył spór o Jaworzynę Spiską, ostatecznie przez Polskę przegrany. Kwestia Spisza i Orawy zaogni stosunki między Polską i Czechosłowacją, skłoni do polskiej akcji rewindykacyjnej jesienią 1938 r. We wrześniu 1939 roku Orawa i Spisz zostały zajęte przez wojska niemieckie. Niemcy Polską Orawę i Spisz przekazali republice słowackiej, a granica między Generalnym Gubernatorstwem a Słowacją przebiegała tak jak w 1918 roku. Ten stan trwał do końca wojny w 1945 roku.
Po drugiej wojnie światowej Polska Orawa i Zamagurze Spiskie (bez Jaworzyny Spiskiej) wróciły do Polski, a nowa granica polsko-czechosłowacka poprowadzona została jak w latach 1924-38.
Na zdjęciu: Delegacja Spisza i Orawy na konferencję pokojową wraz z hr. Ksawerym Orłowskim (siedzi). Od lewej stoją: Wojciech Halczyn, Kazimierz Rouppert, N.N., ks. Ferdynand Machay i Piotr Borowy, Paryż 1919 r. Ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego
Wszelkie materiały zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.