1920-10-08    

Bunt Żeligowskiego. Zajęcie WIlna

8 października 1920 r., oddziały pod dowództwem gen. Lucjana Żeligowskiego upozorowawszy niesubordynację wobec Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego, zajęły Wilno i jego okolice, proklamując powstanie Litwy Środkowej, która następnie została przyłączona do Polski. W istocie akcja ta została przeprowadzona na polecenie Piłsudskiego. Zajęcie miasta zostało z entuzjazmem przyjęte przez Polaków na Wileńszczyźnie. Władze Litwy uznały ten akt za przejaw wiarołomstwa.

Wilno po zakończeniu I wojny światowej kilkukrotnie przechodziło z rąk do rąk. Pod koniec grudnia 1918 r. z miasta wycofały się oddziały niemieckie. Po krótkich starciach z Litwinami i miejscowymi bolszewikami Wilno przejęły siły polskiej samoobrony. Po kilku dniach zostały zmuszone do jego opuszczenia przed zbliżającą się Armią Czerwoną. Część żołnierzy z pomocą Niemców wycofała się na Podlasie. Niewielka część, pod dowództwem mjr. Władysława Dąbrowskiego i rtm. Jerzego Dąbrowskiego, do czerwca 1919 r. prowadziła na Wileńszczyźnie walkę partyzancką. W kwietniu 1919 r. miasto zostało odzyskane w wyniku błyskotliwej ofensywy, dowodzonej przez Józefa Piłsudskiego. 22 kwietnia 1919 r. wydał on odezwę „Do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego”.

Była to próba praktycznej realizacji idei federacyjnej. Piłsudski zapowiedział, że ustanowiona administracja ma charakter tymczasowy i o przyszłości Litwy przesądzą jej mieszkańcy. Sprawy przynależności miasta nie była w stanie rozstrzygnąć również Ententa, której propozycje tymczasowego rozgraniczenia państw nie zostały zaakceptowane przez Polskę. Sytuacji tej nie zmieniła decyzja polskiej dyplomacji o faktycznym uznaniu Litwy i wysłaniu do Kowna tymczasowych przedstawicieli.

Podczas wojny polsko-bolszewickiej w lipcu 1920 roku Litwini złamali neutralność. Nie tylko pozwolili armii sowieckiej przejść przez swoje terytorium, ale także czynnie zaangażowali się przeciw Polakom. W zamian za swą postawę wobec Polski, Litwa dostała m.in. zajęte przez Sowietów Wilno. 26 sierpnia wojska litewskie weszły do miasta. Po Bitwie Warszawskiej sytuacja się zmieniła i Naczelny Wódz Józef Piłsudski polecił swoim dowódcom, by zwrócili się do Litwinów o wycofanie wojsk z zajmowanych ziem państwa polskiego, czyli poza tzw. linię Focha (wytyczoną w 1919 roku), która pozostawiała Wilno w granicach RP. Jednak polskie jednostki spotkały się z oporem.

Józef Piłsudski, urodzonyniedaleko Wilna, nie umiał sobie wyobrazić przyszłej Polski bez swojej ziemi rodzinnej. Wezwał gen. Lucjana Żeligowskiego i rozkazał mu "przygotować bunt". Powiedział wtedy do niego: - Ani państwa koalicji, ani Liga Narodów, ani rząd, ani społeczeństwo polskie nie rozumieją sprawy Litwy, wszyscy chcą pokoju i nikogo ani Litwa, ani Wilno nic nie obchodzą. Jeżeli tego Wilna nie uratujemy to historycy nam nigdy tego nie darują. Trzeba zorganizować powstanie, wszystkich mamy przeciwko sobie. Może przyjść chwila - mówił marszałek – że pan będzie miał przeciwko sobie nie tylko opinię świata, ale i Polski. Może nadejść chwila, ze nawet ja będę zmuszony pójść przeciwko panu. Trzeba będzie wszystko wziąć na siebie.

Plan zakładał, że oddziały złożone głównie z Polaków pochodzących z Litwy podejmą bunt przeciw dowództwu w Warszawie, ruszą na Wileńszczyznę i wspierane przez miejscową ludności usuną wojska litewskie, a następnie powołają do życia nowe państwo - Litwę Środkową ze stolicą w Wilnie. Wojska Żeligowskiego miały liczyć ok. 15 tys. żołnierzy. Ubezpieczenia zapewniło mu ponad 50 tys. żołnierzy polskich. 8 października rano gen. Żeligowski wydał rozkaz marszu na Wilno. Informacja o "buncie" spotkała się początkowo nawet z protestem części oficerów. Wieczorem główne siły "zbuntowanego" generała zatrzymały się 20 km przed Wilnem.

9 października 1920 o godz. 14.15 I Kompania Mińskiego Pułku i I Szwadron 3. Pułku Strzelców Konnych wkroczyły do Wilna. Zajęcie miasta nie było trudne, bowiem wojska litewskie wycofały się przed atakującymi Polakami. Uciekli także przedstawiciele władz litewskich.

Żeligowski rozpoczął budowę organizacji wojskowej i cywilnej Litwy Środkowej. 11 października powołał Sztab Obrony Krajowej, następnego dnia - Tymczasową Komisję Rządzącą. Litwa Środkowa zajmowała powierzchnię 13,5 tys. km kw. i liczyła niemal pół miliona ludności. Według oficjalnych danych 70 proc. stanowili Polacy. Najbardziej liczą mniejszością (ok. 12 proc.) byli Litwini. Po powstaniu Litwy Środkowej Warszawa na arenie międzynarodowej musiała zaprzeczać, że miała cokolwiek wspólnego z "buntem".

Od kwietnia 1921 roku w Belgii odbywały się negocjacje, podczas których zaproponowano m.in. utworzenie na wzór szwajcarski "kantonów" z językiem polskim i litewskim. Litwa Środkowa miałaby być związana z Polską sojuszem wojskowym. Przedstawiciele rządu litewskiego z Kowna zdecydowanie odrzucili tego typu propozycję. Rozmowy zakończyły się fiaskiem 12 stycznia 1922 roku.

Cztery dni wcześniej na Litwie Środkowej odbyły się wybory do Sejmu Wileńskiego. Udział w głosowaniu wzięli niemal sami Polacy. Mniejszości narodowe zbojkotowały wybory. Na swoim pierwszym posiedzeniu 20 lutego 1922 roku Sejm Wileński przyjął uchwałę o przyłączeniu Litwy Środkowej do Polski. 24 marca 1922 r. Sejm Ustawodawczy w Warszawie ogłosił inkorporację Litwy Środkowej.